Już w pierwszych tygodniach okupacji niemieckiej – 26 października 1939 r. – Związek wznowił działalność w warunkach konspiracji, pod nazwą Tajna Organizacja Nauczycielska. Związek rozpoczął tajne nauczanie, które było ważną formą walki z najeźdźcami. Stawką było przetrwanie narodu polskiego. Ale – jak podkreślano w dokumentach TON – była to również „walka demokracji z faszyzmem”.

Dlaczego tajne nauczanie miało tak doniosłe znaczenie?

Okupant zdelegalizował wszystkie polskie organizacje działające przed wojną oraz zlikwidował polskie szkoły średnie i wyższe. W placówkach, które mogły działać, wprowadzono okrojony i zniekształcony program, którego celem było „ogłupienie młodego pokolenia, splugawienie dziejów i kultury narodu” (z odezwy TON, 1942 r.). Degradacja szkoły powszechnej, w połączeniu z eksterminacją polskiej inteligencji, miała na celu pozbawienie narodu elit i warstwy przywódczej. Za prowadzenie tajnego nauczania polscy nauczyciele płacili straszliwą cenę – aresztowani, ginęli w katowaniach gestapo, w egzekucjach, obozach koncentracyjnych.